آخرین اخبار
خانه » مقالات » کلیاتی در باره ی صنایع دستی و وضعیت کنونی آن

کلیاتی در باره ی صنایع دستی و وضعیت کنونی آن

کلیاتی در مورد صنایع دستی و وضعیت کنونی آن
ud کلیاتی در باره ی  صنایع دستی و  وضعیت کنونی آن
خرید صنایع دستی

صنایع‌دستی به مجموعه‌یی از هنر _صنعت‌ها اطلاق می‌شود که به‌طور عمده با استفاده از مواد اولیه‌ی بومی و انجام سری ی از مراحل اساسی تولید به یاری دست وسائل دستی ساخته می‌شود.
تعریف
از مجموعه تعاریفی که برای صنایع دستی ارایه شده است، به نظر می‌رسد تعریف زیر که بوسیله گروهی از کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران ارایه شده، دقیق‌تر و جامع‌تر باشد چرا که با وضعیت فعلی این هنر _ صنعت ارزنده انطباق بیشتر دارد:
صنایع‌دستی به مجموعه‌یی از هنر _صنعت‌ها اطلاق می‌شود که به‌طور عمده با مصرف از مواد اولیه‌ی بومی و انجام قسمت ی از مراحل اساسی تولید به یاری دست و وسائل دستی ساخته می‌شود که در هر واحد آن ذوق هنری خلاقیت فکری صنعت‌گر سازنده به‌نحوی تجلی یافته و همین علت وجه تمایز اصلی این‌گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی کارخانه‌یی است.

ویژگی‌ها
با توجه به تعریف فوق و سایر تعاریفی که جهت صنایع‌دستی ارایه شده، می‌توان ویژگی‌های زیر را برای محصولات دست ساخته قایل شد:

۱_ انجام پارت ی از مراحل اساسی تولید بوسیله دست، وسائل وسایل دستی. برای تولید هریک از فرآورده‌های دستی مراحل متعددی طی می‌شود ولی انجام کلیه‌ی این مراحل به وسیله‌ی دست و وسائل و وسایل دستی الزامی نبوده و چنان‌چه تنها بخش ی از مراحل اساسی تولید به این طریق انجام شود، محصول تولید شده با توجه به مسائل ی که در تعریف ذکر شد، صنایع‌دستی محسوب می‌شود.

۲_ حضـور موثر خلاق آدم در تولید و شکل بخشیدن به محصولات ساخته شده امکان ایجاد تنوع و پیاده کردن طرح‌های مختلف در وهله ‌ی تهیه این‌گونه فرآورده‌ها.

۳_ تأمین قسمت عمده‌ی مواد اولیه‌ی مصرفی از منابع داخلی.

۴_ داشتن بار فرهنگی(استفاده از طرح‌های اصیل، بومی سنتی).

۵ _ عدم شبیه ی و تشابه فرآورده‌های تولیدی با یکدیگر.

۶_ عدم نیاز به سرمایه‌گذاری زیاد در مقایسه با سایر رشته‌های صنعتی.

۷ _ دارا بودن ارزش افزوده‌ی زیاد در مقایسه با صنایع دیگر.

۸ _ قابلیت ایجاد گسترش در مناطق مختلف(شهر، روستا حتی در جوامع عشایری).

۹_ قابلیت انتقال تجربیات و رموز و فنون تولیدی به صورت سینه به سینه یا طبقروش استاد و شاگردی.

طبقه‌بندی
در زمینه‌ی طبقه‌بندی صنایع‌دستی نیز باید گفت که این طبقه‌بندی به صورت‌های مختلف از عبارت بر طبق مواد اولیه‌ی مصرفی و یا شیوه و روش تهیه آن می‌تواند صورت پذیرد. در اینجا طبقه‌بندی انجام‌شده بوسیله کارشناسان سازمان صنایع‌دستی ایران که به‌طور عمده بر مبنای روش و تکنیک تهیه این‌گونه کالاها به عمل آمده است، ذکر می‌شود:

۱_ بافته‌های‌داری: محصولات ی که به کمک‌دارهای افقی یا عمودی مستقر در زمین در وقت بافت، تولید می‌شود، بافته‌های‌داری محسوب می‌شود مثل قالی، گلیم، زیلو و نظایر آن.

۲_ دستبافی: (نساجی سنتی): فرآورده‌هایی که با یاری دستگاه‌های ساده و سنتی بافندگی (دستگاه ویژه‌ی بافت جاجیم، دستگاه دووَ‍دی، دستگاه چهاروَرئی و ژاکارد دستی) تولید می‌شود، دستبافی محسوب می‌شود، نظیر جاجیم، زری، ترمه، شال و…

از عبارت ‌ی خصوصیات این رشته از صنایع‌دستی این است که اوّلاً، کلیه‌ی مراحل سه‌گانه‌ی بافندگی(ایجاد دهنه‌ی کار، پودگذاری دفتین زدن) با حرکات دست و پا انجام می‌شود؛ دوم، امکان مصرف از پودهای رنگی به میزان نامحدود هم‌چنین تنوع طرح بافت با در اختیار داشتن و کنترل حرکات وَردها میسر می‌شود که این امر نشانگر حضـور موثر و خلاق آدم در تولید است.

۳_ بافتنی: انواع مصنوعاتی که با یاری میل، قلاب، و نظایر آن و با الیاف طبیعی تولید می‌شود، جزء بافتنی‌ها به‌ حساب می‌آید نظیر دستکش، جوراب، کلاه، شال‌گردن و…

۴_ روکاری: (رودوزی): کلیه‌ی مصنوعاتی که از طریق دوختن نگاره‌های سنتی بر روی پارچه‌های بدون نقش و یا کشیدن بخش ی از نخ‌های تار و پود به‌وجود می‌آید، در گروه «رودوزی» و یا «روکاری» جای دارد. نظیر سوزن‌دوزی، قلاب‌دوزی، ملیله‌دوزی، خوس‌دوزی، گلابتون‌دوزی، پته‌دوزی و…

۵ _ چاپ‌های سنتی: کلیه‌ی پارچه‌هایی که به‌وسیله‌ی قلم‌مو، مهر نظایر آن رنگ‌آمیزی شده نقش می‌پذیرد جزء چاپ‌های سنتی به‌حساب می‌آید مانند چاپ قلم‌کار چاپ کلاقه‌یی (باتیک).

۶ _ نمدمالی: انواع مصنوعاتی که بر تاثیر درگیری متراکم کردن پشم و کرک در شرایط فنی مناسب از طریق ورز دادن تهیه می‌شود، جزء گروه نمدمالی است نظیر کلاه نمدی، پالتوی نمدی، نمد زیرانداز نمد پادری.

۷_ سفالگری و سرامیک‌سازی: به محصولات ی که با استفاده از گِل و رُس و هم‌چنین گل حاصله از سنگ کوارتز و خاک کائولن، به یاری دست و چرخ سفال‌گری ساخته و پس پخته می‌شود، سفال و سرامیک اطلاق می‌شود.

جهت تکمیل اشیاء ساخته شده، برحسب سنت رسوم، روی آن‌ها نقاشی، کنده‌کاری یا نقوش برجسته ایجاد می‌کنند از لعاب مناسب جهت پوشش سطح اشیاء مصرف می‌شود. کالاها تولیدشده‌ی این گروه حاوی انواع پارچ و لیوان، ظروف غذاخوری، گلدان و… است.

۸ _ شیشه‌گری: محصولات ی را که از طریق شکل دادن مواد معدنی ذوب شده در کوره نظیر سیلیس، خرده شیشه با ترکیبی از این دو با استفاده ازروش دمیدن بوسیله لوله‌ی مخصوص با به‌کارگیری وسائل دستی حاوی انبر، قیچی و غیره حاصل می‌شود، شیشه دست‌ساز می‌نامند که حاوی مراحل تکمیلی و تزیینی نظیر نقاشی تراش هم می‌گردد.

۹_ تولید فرآورده‌های پوست و چرم: کالاها ی که با استفاده از پوست چرم دباغی‌شده به شیوه‌ی سنتی تولید می‌شود، نظیر پوستین، کلاه‌پوستی، چاروق، کالاها تکمیلی چرمی (نظیر تلفیق چرم با کالاها دستباف) جزء این گروه است.

۱۰_ تهیه کالاها فلزی آلیاژها: فرآورده‌هایی که به شیوه‌ی سنتی و با استفاده از وسائل دستی و انواع فلزات(مس، نقره، طلا و آهن) انواع آلیاژها (برنج و ورشو) تولید می‌شود نظیر انواع ظروف‌خانگی، چاقو، قندشکن، قلم‌تراش، قفل و… جزء این گروه است.

۱۱_ قلمزنی، مشبک‌کاری، حکاکی روی فلزات آلیاژها: هنر_صنعتی است که طی آن نگاره‌ها و نقوش سنتی با مصرف از قلم، چکش سایر وسائل دستی بر روی اشیاء ساخته شده از فلز آلیاژ شکل می‌گیرد.

۱۲_ سنگتراشی و حکاکی روی سنگ معرق سنگ: حاوی مصنوعاتی می‌شود که مواد اولیه‌ی اصلی آن‌را انواع سنگ‌ها نظیر فیروزه، مرمر، یشم، سنگ سیاه، سنگ سفید (آلاباستر) و… تشکیل می‌دهد با یاری وسائل و وسایل مختلف تراشیده حکاکی می‌شود، نظیر انواع ظروف، پایه‌ی چراغ، قاب عکس، انواع نگین و…

۱۳_ خراطی چوب: خراطی شیوه‌یی از تولید محصولات چوبی است که طی آن بوسیله وسائل و وسایل مختلف و به‌طور عمده به‌وسیله‌ی دستگاه خراطی اشیایی نظیر انواع قلیان، گهواره، پایه‌ی آباژور ظروف مختلف ساخته پرداخته می‌شود.

۱۴_ ریزه‌کاری و نازک‌کاری چوب: روشی از تهیه فرآورده‌های چوبی است که طی آن به‌وسیله‌ی وسایل نجاری نظیر ارّه، رنده، سوهان، مُغار و… قطعات کوچک چوبیِ آماده‌ شده به‌صورت روکش بر روی بدنه‌ی چوبی چسبانده تحت فشار شکل گرفته است و از این طریق انواع شکلات‌خوری، زیرسیگاری، قاب‌عکس و نظایر آن تولید و عرضه می‌شود.

۱۵_ منبت‌کاری، کنده‌کاری و مشبک‌کاری چوب: شیوه‌یی دیگر از تولید محصولات چوبی است که طی آن نگاره‌ها نقوش سنتی با مصرف از قلم، چکش، مغار و سایر وسائل نجاری بر روی چوب‌های مرغوب بادوام شکل می‌پذیرد.

۱۶_ حصیربافی: منظور از حصیربافی که بامبوبافی، مرواریدبافی، تِرکه‌بافی، چم‌بافی، سبدبافی چیغ‌بافی را نیز حاوی می‌شود، همان بافت رشته‌های حاصله از الیاف سلولزی(گیاهی) به یاری دست و وسائل ساده‌ی دستی است که طی آن محصولات مختلفی نظیر زیرانداز، مسافرت ه‌ی حصیری، انواع سبد، انواع ظروف و… تولید و عرضه می‌شود. در مورد چیغ‌بافی ذکر این نکته ضروری است که حین بافت علاوه بر الیاف گیاهی از نخ پشمی رنگ‌شده نیز برای ایجاد نقوش و نگاره‌های سنتی استفاده می‌شود.

۱۷_ خاتم‌سازی: روشی از تولید فرآورده‌های چوبی است که با مصرف از روکش حاصله از به هم چسباندن قطعات کوچک فلزات، استخوان و انواع چوب در اشکال و طرح‌های سنتی (بیشتر به صورت هندسی) و به یاری وسائل و وسایل مختلف فرآورده‌هایی نظیر انواع قاب‌عکس، جاسیگاری، شکلات‌خوری، میز، صندلی و… ساخته می‌شود.

۱۸_ معرق‌کاری: ترسیم نگاره‌ها نقش‌های سنتی بر روی زمینه‌‌ی چوبی یا سرامیک خالی کردن داخل خطوط نگاره‌ها پر کردن فضای خالی‌شده به وسیله‌ی قطعات آماده‌شده‌ی چوبی، سرامیک، فلزی، صدفی و سنگی را معرق‌کاری می‌گویند.

۱۹_ کاشی‌گری: صنعتی است با سابقه که طی آن انواع کاشی‌ها با استفاده از نگاره‌ها و نقش‌های سنتی جهت مصرف در ابنیه‌ی مذهبی تاریخی از طریق قالب‌گیری گِل رس، پختن آن در کوره لعاب‌زنی، نقاشی پخت مجدد در کوره ساخته پرداخته می‌شود.

۲۰_ ملیله‌کاری: منظور تهیه اشیاء مختلف نظیر سرویس چای‌خوری، تنگ و هم‌چنین برخی از زینت‌آلات با مصرف از مفتول‌های نقره، طلا و مس و به یاری وسائل و وسایل ساده‌ی فلزکاری نظیر حدیده، انبر، قیچی، کوره‌ی ویژه و… است.

۲۱_ میناکاری: در این‌جا مراد تهیه بدنه‌ی فلزی، لعاب‌کاری، پخت، نقاشی پخت مجدد اشیاء در کوره است که تمامی این مراحل به یاری وسائل وسایل ساده با مصرف از نگاره‌های اصیل و سنتی در وهله ‌ی نقاشی انجام می‌پذیرد.

۲۲_ تهیه اشیاء مستظرفه و هنری: مراد تهیه اشیاء و وسایل ظریفه‌یی است که در آن‌ها علت هنر به مراتب بیش از فنون تولیدی دخالت دارد و حاوی نگارگری، نقاشی روی صدف، نقاشی روی چرم، پاپیه ماشه تذهیب می‌شود.

۲۳_ تهیه زینت‌آلات: ساخت تولید انواع جواهرات محلی و هم‌چنین انواع زیورآلات با مصرف از طلا، نقره انواع آلیاژها می‌باشد.

۲۴_ تهیه سایر فرآورده‌های دستی: منظور تهیه سایر کالاها دستی نظیر فیروزه نشانی(فیروزکوبی)، طلاکوبی روی فولاد، انواع عروسک‌های محلی، تخت‌کشی گیوه(آجیده و لته‌یی) ماسک، کایت چترهای تزئینی است که با وسائل وسایل دستی و با مصرف از نگاره‌های سنتی ساخته و پرداخته می‌شود.

در سال‌های اخیر همواره بحث‌هایی در رابطه با ماهیت صنعتی، صنایع‌دستی و نیز رابطه‌ی این هنر _ صنعت با تکنولوژی بین صاحب‌نظران متفکران وجود داشته است که ضرورت دارد مسائل مذکور در میزان اختصار و ایجاز توضیح داده شود:

صنایع‌دستی به‌عنوان صنعت مستقل ملّی زمینه‌ساز توسعه‌ی صنعتی
۱_ بدون استثنا در تمامی تعاریفی که بوسیله متفکران و اندیشمندان کشورمان (استاد معین، استاد دهخدا و…) از صنایع‌دستی ارایه‌شده، به ماهیت صنعتی آن اشاره شده صنایع‌دستی را یکی از انواع صنایع دانسته‌اند. به‌ گونه‌یی که استاد دکتر محمد معین در تعریف صنایع‌دستی می‌گوید: صنایع‌دستی شمال صنعت‌هایی که دست در آن دخیل است مانند پارچه‌بافی قالیبافی می‌شود.

۲_ در منابع مآخذ خارجی نیز هرجا که سخن از صنایع‌دستی به‌میان آمده، واژه‌ی صنعت جزء لاینفک آن بوده، چنان‌که در دایره‌المعارف بریتانیکا در تعریف صنایع‌دستی آمده است: صنایع‌دستی به آن گروه از صنایع گفته می‌شود که مهارت، ذوق و بینش آدم در تولید آن نقش اساسی دارد.

۳_ در تولید کالاها صنایع‌دستی مانند هر صنعت دیگر، مواد‌اولیه طی مراحلی و به یاری وسائل وسایل به‌محصاما تبدیل می‌شود که به‌خاطر حضـور موثر و خلاق آدم در تولید کالاها صنایع‌دستی، این هنر‌‌_ صنعت دارای ارزش افزوده‌ی بسیار زیادی در مقایسه با دیگر صنایع است.

۴_ به شهادت تاریخ و آثار به‌جای مانده از ادوار پیشین، هسته‌ی اصلی اکثرا صنایع پیشرفته و مدرن امروزی نیز صنایع‌دستی بوده در صورتی‌که تاریخچه‌ی صنایع گوناگون را در کشورمان دیگر نقاط جهان بررسی کنیم، معین است که انواع منسوجات، فرآورده‌های فلزی، کالاها سرامیکی و… که امروزه توسط کارخانجات متعدد با دستگاه‌های مدرن و در مقیاس وسیع تولید می‌شود، در ادوار قدیم به‌وسیله‌ی دستگاه‌هایی کاملاً ساده و ابتدایی با دخالت کامل آدم و در واقع به‌صورت دستی تولید عرضه می‌شده است. لذا توسعه و تکامل صنایع‌دستی می‌تواند زمینه‌ساز استقرار صنایع بومی و مستقل هر کشور باشد و تنها از این رهگذار است که به‌تدریج فرهنگ صنعتی مناسب در جامعه به‌وجود آمده مسایل مربوط به تکنیک فن‌آوری تهیه نیز مرتفع نیرونی آدم ی لازم جهت اداره مدیریت صنایع تربیت خواهد شد.

صنایع‌دستی و تحولات فن‌آوری
هرچند که ثبات تکنیک و اتکاء فوق‌العاده به نیروی بدنی صنعت‌گر، از مهم‌ترین خصوصیات صنایع‌دستی و روستایی است، با این حال انواع وسائل و روش تولید نیز در مدت طولانی ثابت نبوده و تا حدود زیادی از تحولات فنی صنعتی تبعیت می‌کند. اما تحول دگرگونی در وسائل و شیوه‌های تولید، بسیاری از محصولات را به‌تدریج از محدوده‌ی صنایع‌دستی خارج ساخته به‌نحوی که امروزه ادامه‌ی تولید و مصرف آن‌ها فقط به‌شکل فرآورده‌های صنعتی امکان‌پذیر است اما در عین‌حال نمی‌توان منکر این واقعیت شد که استفاده از وسائل جدید و مواد مرغوب به‌عنوان دستاورد پیشرفت‌های صنعتی، یاری شایانی به شکوفایی رشته‌های موجود صنایع‌دستی کرده حتی در مسائل ی به دوام و بقاء آن نیز یاری کرده است.

در نتیجه‌ی اختراع بعضی وسائل وسایل جدید، بخش ‌هایی از مراحل آماده کردن مواد اولیه، ساخت و یا تکمیل کالاها دستی به‌تدریج از صورت دستی خارج شده توسط دستگاه‌ها ماشین‌های مختلف انجام می‌گیرد. اما این امر تا آن‌جا قابل قبول است که سبب تغییر ماهیت کالاها دستی تبدیل آن به یک کالای ماشینی نشود در این‌جاست که مورد فن‌آوری قابل انطباق با صنایع‌دستی بیان می‌شود.

ذکر مثال‌هایی می‌تواند به روشن شدن بیشتر موضوع کمک کند:

_ برای تولید کالاها سفال و سرامیکروش معمول آن است که ابتدا خاک رس را در حوضچه‌هایی با صرف و زحمت زیاد، تبدیل به گِل کرده بعد از ورز دادن به یاری پا، محور زیرین چرخ سفال‌گری را به حرکت درآورده و گِل را روی صفحه‌ی فوقانی چرخ مزبور به یاری دست شکل می‌دهند، بناجهت ن کار صنعت‌گر با شکل دادن به گِل به یاری چرخ سفال‌گری شروع شده و با نقاشی، لعاب‌کاری و پخت اشیا در داخل کوره پایان می‌پذیرد. در حالی‌که امروزه آماده‌سازی گل با استفاده از دستگاه‌هایی به نام «فیلتر پرس» «پاکمیل» انجام می‌گیرد.

تولید گِل مورد استفاده در سفال‌گری سرامیک‌سازی با مصرف از دستگاه‌هایی به‌نام فیلتر پرس پاکمیل نسبت بهروش سنتی آن مزایایی به‌شرح زیر دارد:

۱_ افزایش میزان گِل آماده‌ی مصرف تا میزان چند مساوی در هر نوبت کار همراه با کاهش قیمت تمام‌شده‌ی آن.

۲_ اصلاح کیفیت گِل مصرفی از نظر نداشتن ناخالصی هم‌چنین نداشتن حباب هوا که در نهایت سبب افزایش کیفیت کالاها تولیدی نیز می‌شود.

۳_ صرفه‌جویی در و نیز یاری به تأمین سلامت صنعت‌گران به علت عدم ارتباط همیشگی با گِل و رطوبت به‌ویژه در فصل زمستان.

_ برای تولید کالاها بامبو نیز نیاز به رشته‌هایی از الیاف بامبو به قطر ضخامت معین به نام «زهوار» داریم که شیوه‌ی معمول تهیه‌ی آن بدین‌طریق است: بعد از قطع نی بامبو آن را به دفعات برش می‌دهند و با صرف و زمان نسبتاً زیادی، میزان لازم از زهوارهایی که برای تولید محصول بامبو موردنیاز است، را به‌دست می‌آورند، در حالی‌که امروزه به یاری دستگاه‌هایی به نام یک پهناکن و یک ضخامت‌کن در زمان کوتاهی میزان مواد ضروری برای بافت بامبو را به‌دست می‌آورند. همچنین برش خرد کردن قطعات بزرگ الوار جهت مصرف در رشته‌های خاتم‌کاری، نازک‌کاری و منبت‌کاری چوب به یاری ارّه‌برقی صورت می‌گیرد که خود نشانه‌ی دیگری از استفاده‌ی مناسب و مطلوب فن‌آوری در امر تولید صنایع‌دستی است. ماشین چوب خشک‌کنی برای خشک‌کردن و اشباع چوب که مانع تغییر شکل فرآورده‌های چوبی می‌شود نیز نمونه‌ی دیگری از کارکرد مطلوب فن‌آوری است.

علل استفاده از فن‌آوری (وسائل وسایل ماشینی) در رشته‌های صنایع‌دستی:

۱_ از بین بردن بیگاری، فعالی ت‌های سخت بدنی و کارهای غیرتخصصی.

۲_ افزایش میزان تولید.

۳_ تقلیل برخی از هزینه‌های تولید و در نهایت کاهش قیمت تمام‌شده‌ی محصول تولیدی.

۴_ ایجاد استاندارد در سری ‌هایی از تولیدات صنایع‌دستی.

بنابر جهات دلایل فوق امروزه مصرف از ماشین‌آلات (به‌ویژه در وهله ‌ی آماده‌سازی مواد اولیه) تا حدّ مجاز پذیرفته شده اما جهت حفظ اصالت و ویژگی‌های صنایع‌دستی ضرورت دارد هم‌چنان سری ی از مراحل اساسی تولید (تا حدود ۵۰ درصد آن) با دست انجام شود.

سوپروب close
خرید بک لینک